Лекция

 

Тақырыбы: Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк

 

қаралатын мәселер:

1.      Ежелгi түркі халқы: мәдениетi, мекенi, наным-сенiм т.б.

2.      Ежелгi түрік ескерткiштерi және көне түрік әдебиетi

 

А) Орхон-Енисей жазба ескерткiштерiнiң табылу, зерттелуi

¦) Орхон-Енисей жазба ескерткiштерiндегi жырлардың мәнi, маңызы

Б) Кұлтегiн жырының көркемдiк ерекшелiктерi

В) Дастанның идеялық мазмұны, композициялық құрылысы.

Г) Орхон жазба ескерткiштерiнiң "Қазақ әдебиетi" тарихында алар орны.

 

 

Пайдаланатын әдебиеттер:

 

1.      Х.Сүйiншiәлиев "Қазақ әдебиетiнiң тарихы" Алматы, Санат, 1997

2.      Н.Келiмбетов "Ежелгi дәуір әдебиетi" Алматы, Ана тiлi, 1991

3.      Н.Келiмбетов "Көркемдiк дәстүр жалғасытығы", "Елорда". Астана, 2000

4.      М.Жолдасбеков "Асыл арналар" Алматы "Жазушы" 1990

5.      А.Қыраубаева "Ғасырлар мұрасы" Алматы, Мектеп 1988

 

 

Қосымша қарастырылған әдебиеттер.

1.      Гумилев Л.Н. Древние тюрки-Москва, 1967

2.      Султанов А. "Летопись трех тысячелети"

3.      Қоңыратбаев . Көне мәдениет жазбалары Алматы 1991

 

Қазақстан жерiнде алғашқы тайпалық мемлекет соңғы  ұйсiндер дәуiрiнде (III-ІI) қҰрылды, Ғалым Абел Ремюзенiң пiкiрiнше, ұйсiндер Орхон жазуын пайдалана бiлген ұйсiндерден кейiнгi түрік қағанатаы кезiнде Орхон жазулары олардың мемлекеттiк жазуларына айналған. БҰл жазумен түркі қағандары Иранға, византияға, Қытайға т.б. емшiлiк хат жазып жiберген, өлген адамдарының басына қойған қҰлпытасқа жоқтау жырларын ойып жазып отырған. Қазақстандағы жазудың тарихын бiр кездерi ғалымдар тек ислам дiнiнiң тарауымен ғана байланыстырып едi. Орхон жазуы ашылғаннан кейiн зерттеушiлер бұл пiкiрдi жеткiземiз деп тапты. Ғалымдардың жорамалдауынша Орхон жазуын тұсiруге тас, тұстi металл, былғары, ағаш, сұйек, жiбек сияқты метариалдарда қолданылан. Сөйтiп, бiздiң жазба мәдениетiмiздiң тұп тамыры халқымыздың өз жерiнде туды.Оның негiзi-ежелгi Ұлыс тайпалары алғашқы тайпалық одақ қҰрылған кезiнде қаланған. Тұрмыс мҰқтаждығы, ел хандық не тайпа қажеттерi жазудың тууына негiзгi себепкер болды.

Тегiнде Орхон жазуының негiзi тұрлерi қҰлпытастарға өте мәнерлi қолданған. БҰларды тасқа жазылған тасқа жазылған кiтап деуге болады. (Бiлге қаған, Кұлтегiн, Тоныкөк). Орхон жазуының ең ескi ұлгiсiнiң бiрi-Талас жазулары І-ІI ғасырлардың мҰрасы. БҰл жазуларды көп зерттеген ғалым С.С.Малов: Енисей жазулары қазiргi қазақ сөздерiнiң ертедегi төркiндерiн бiлу ұшiн де көмек бере алады десе, В.Носиловтың айтуынша: "Түркі тiлдерiнiң сөз тұбектерi Орхон Енисей ескерткiштерiнде-ақ қалыптасқан",-дейдi. Тiлдiк қҰрылысы жағынан ескерткiштер ескi қазақ тiлiне мұлде жақын. Сөйлемi мен сөз тiркестерi Ұғуға жеңiл. "Көрұр көзiм көр мез тег, бiлiр бiлiгiм бiлмөз тег" (көрер көзiм көрместей, бiлгiр ақылым бiлместей). "Тәңри йарылқазу" (тәңiр жарылқасын) т.б. Бұл сөйлемдер түркі тектес халықтарға тұсiнiгi және қҰрылысы жағынан көп өзгешелiгi жоқ. Қазақтың қазiргi сөйлеу тiлiнен алшақ емес. Осыдан болса керек: "Менiң тұсiнiгiмше",-дейдi профессор С.Аманжолов,-қазiргi дулаттар І-ІIII ғасырлардағы ежелгi Орхон-Енисей түркілерiнiң тiкелей Ұрпақтары. С.Аманжолов қазақтың ежелгi рулаы мысалға келтiредi. Олардың iшiнде Ійсiн, Қаңлы, Керей, Найман, Қыпшақ, Кердерi рулаы ескi мәдениетi бар ерте қҰрылған мемлекет сипатындағы iрi рулар, жалықтар едi деп дәлелдейдi. Орта Азиядағы түркі халықтары әдебиетiн зерттеушi Н.Бертельс те осыған Ұқсас пiкiрлер айтады.

Енисей өзенi аңғарынан қҰпия жазуы бар қҰлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сибирьде айдауда жұрген Швед офицерi И.Т.Страленберг пен немiстiң белгiлi ғалымы Д.Г.Мессершлеид т.б. ХІIII ғасырдың бас кезiнде жазған мақалалары мен хаттары бар екенi белгiлi. Скандинавия халықтарының тiлiнде "Руно", яғни "Руна" деген сөз қазақшаға аударғанда "сыры ашылмаған", "қҰпия" деген мағына бередi. Табберт Страленберг өзi тапқан қҰлпытастардағы бҰрын-соңды тарихта белгiсiз болып келген, ешкiм тұсiнбейтiн жат жазуды өз елiнiң тiлiнде "руна" жазуы деп атаған едi. БҰл тiл бiлмiнiң терминi ретiнде бертiн келе аталып кеттi. Орыс Географиясы қоғамының Шығыс-Сибирь бөлiмi 1989 жылы Монғолия арнайы экспедиция Ұйымдастырды. Оны белгiлi орыс саяжатшысы, әрi ғалымы Н.М. Ядринцев басқарып барып, Орхон өзенi аңғарынан "қҰпия" жазуы бар ұлкен-ұлкен екi ескерткiш тапты. Осы қҰлпытастардағы белгiсiз жазулардың сырын ашу ұшiн В.В. Радлов 1891 жылы сонда барып, бiрқатар ғылыми-зерттеу жҰмыстарын жұргiзедi. БҰл кезде Финляндия археологиялық қоғамы Енисей өзенi бойына Минусиск қаласына екi мәрте ғылыми экпедиция жасап қайтқан едi. Сөйтiп 1882 жылы Петербург пен Гельсинфорста орысм және фин ғаымдары жасаған экспедицияларының жҰмыс қорытыныдысы туралы есептерi баспасөзге жарияланды. Ғалымдар ескерткiштерiндегi жазуларды суретке тұсiрiп, аралас жасаған едi. Ақыры 1893 жылы қарашаның 25-i кұнi Дания корольдiк Ғылым академиясының мәжiлiсiнде Вилгельм Томсон ғылыми әлемдi дұр сiлкiндiрген  мәлiмдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендерi бойынан табиғати ескерткiштерiндегi қҰпия жазуды оқудың кiлтiн тапты. Сондай-ақ ол бҰл ескерткiштер түркі халықтарының тiлiнде жасалғанын мәлiмдедi. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздерi "тәңiрi" және "түрік" деген сөздердi екен.

Дәл осы кезде В.В. Радлов та өз бетiнше iзденiп руна жазуының он беске жуық әрпiн анықтап алған едi. Арадан көп уақыт өтпей-ақ

В.В. Радлов Орхон өзенi бойынан табылған ұлкен тастардағы текстiн толық оқып, сосын оны аударма жасап шықты.

Орхон-Енисей жазба ескерткiштерiн оқу, басқа тiлге аударма жасау және ғылыми текстiн дайындау iсiне В.В. Радлов, В.В.Томсене, Ю.Немет, Х.Н. Оркун т.б. орыс және шет ел ғалымдары қыруар мол ұлес қосты. ¦сiресе, көрнектi ғалым С.Е.Маловтың бҰл саладағы еңбегiнiң маңызы ерекше болды. Ол көне түркі ескерткiштерiнiң орыс тiлiне дұрыс тәржiмалануына баса назар аударды, бiрқатар аудармаларға тұзетулер енгiздi. Ең бастысы осы текстерге тарихи және филологиялық тҰрғыдан түсiнiк сипаттама бердi. Көне түркі тiлi мен әдебиетiн зерттеушiлер, әсiресе, Кұлтегiн, Бiлге Қаған және Тоныкөк ескерткiштерiне көбiрек зер салды. Бұларды бiрнеше Европа тiлiне, орыс тiлiне, қазiргi түркі тiлдерiне тәржiма жасады. Ғалым: И.Е.Стеблева да ыждаїаттшылықпен өз еңбегiн ұлесiн түркі жазба ескерткiштерiн зерттеуге қоса алды. Ол тұңғыш рет көне түркі тiлiндегi жырлардың поэтикасын, өлең құрылысын, ұйқасын, ырғақ пен шумағын, тармақ пен бунағын т.б. теориялық тұрғыдан зерттеп, бұл жайында бҰрын-соңды айтылған тұрлi болжамдары белгiлi ғылыми жүйеге келтiрдi. Әсiресе оның ежелгi түрік сөз зергерлерiнiң образ жасау әдiстерi, әдеби-эстетикалық байыптаулары, көрiктеу құралдары тарихи шындық пен көркем шындық жайындағы концепциялары туралы айтқан ой-пiкiрлерi бұкiл әдебиеттану ғылымына жаңадан қосылған жүйелi ұлес болды. Қазақтың көрнектi ғалымы Жолдасбеков көне түркі әдеби жәдiгерлерiндегi қазақ әдебиетiне ықпалын тҰңғыш рет арнайы зерттеу обьектiсi етiп алғаны мәлiм.

Кұлтегiн жырында ғалым Гумилев Л.Н. айтқан жайтта кездеспейдi. Кұлтегiн жазуының авторы-Иоллығ тегiн Түрік қағанатының шежiресiн тарихшы ретiнде мақтап жазғысы келсе, қағанаттың атақ даңқы мейлiнше өрлеп тҰрған кезеңiне тоқталмай өтпес едi. Автордың мақсаты-"көк түркілердiң" тарихын жазу емес, түркі халқының бұрынғы дәстүрiн өз замандастарына идеал етiп көрсету. Ол түрік қағанатының гұлденген дәуiрiн  Бумын қаїанның есемiмен баланыстырады. Автор ғана. Бұл жырлар таза көркем шығармабҰған дәлел Иоллығ-тегiн көптеген тарихи деректердi көркем шығарма тудыру мақсатына орайластырып бҰрмалап алған. Оларды кейiн тарихшы ғаымдар дәлелдедi.

Кұлтегiн (684-731)-ежелгi түркі мемлекетiнiң көрнектi әскери қолбасшысы, сол дәуiрдiң белгiлi қоғам қайраткерi. Орхон ескерткiштерiн поэзия, ерлiк, жырлары деп алғаш бағалаған ғалымдардың бiрi-академик-жазушы М.Ауезов болды. Ол руна жазуындағы ескерткiштердiң мазмҰны мен сипаты туралы айта келiп батырлар жырына Ұқсастығына тоқталды.

Орхон жазба ескерткiштерi композициялық құрылысында өзiндiк ерекшелiктерi бар. Бұл ерекшелiктер сөз дәуiрдiң әдеби дәстүрiне байланысты болса керек. "Кұлтегiн", "Тоныкөк", "Бiлге қаған" жырлары өз замандарының белгiлi бiр әдеби талаптарына сай жазылса керек. Құлпытастағы бiр жол жазудың өзi*бiр ғана ойды бiлдiруге арналған бiрнеше сөйлеммен тұрады. Мұнда автордың оқырманға айтпақ болған негiзгi ойы әдеттегiдей бiр сөйлеммен емес, бiр циклдан екiншi циклға берiлiп жатады.

Åæåëãi ò¾ðêi ïîýçèÿñûíà ò´í ä´ñò¾ð áîéûíøà, îñûíäàé ´ðáið öèêëäiº ¼çi ìiíäåòòi ò¾ðäå ìûíàíäàé ¾ø ýëåìåíòòåí ò½ðàòûí áîëғàí.

1)      Îқèғàíûº áàñòàëóû

2)      Cîë îқèғà æåìiñiíiº áiðòiíäåï ½ëғàþû

3)Îñû öèêëäà àéòûëóғà òèiòi îé-ïiêiðëåðäiº ò¾éiíi. Ì´ñåëåí ʾëòåãií æûðûíûº åêiíøi öèêëiíåí ìûñàë êåëòiðiï ê¼ðåéiê: Екiншi цикл-Тұрк қағанаты жерiнiң Ұлан-ғайыр кең екендiгiн суреттеуге арналған:

                        Тоғыз оғыз бектерi, халқы

                        БҰл сөзiмдi мҰқият тыңда,

                        Терең Ұқ.

                        Iлгерi-кұн шығысында,

                        Оң жақта-кұн ортасында,

                        Кейiн батысында,

                        Сол жақта-тұн ортасында,

                        Осының iшiндегi халықтың бәрi,

                        Маған қарайды!

                        Халықты осыншама көбейттiм.

Мiне, осы циклдiң алғашқы ұш жолы-оқиғаның басталуы-астындағы халыққа қарата айтылған ұндеу сөз, одан кейiнгi төрт жол өлең-оқиғаның өрiстеуi—Түрік қағанаты жерiнiң кеңдiгiн суреттеуге арналған. Циклдiң соңындағы екi жол жыр—осыциклдiң тұйiнi—түрік елiнiң жерi кең, аш халқы көп екенi айтылыд. Сөйтiп Кұлтегiн жырында хикая бар: әрбiр циклдiң өзi ұш  элементтен: оқиғаның басталуы, өрiстеуi-Ұлғаюы, тұйiнiнен тҰрады. Кұлтегiн ескерткiштерiнiң композициялық қҰрылысы көлемi жағынан 428 өлең жолынан тҰрады. Мұның өзi қҰлпытастағы руналық жазу бойынша есептегенде Ұзыннан-Ұзақ 53 қатар жазу болып шығады. БҰл жырдың ерекшелiгi-бҰл жыр бiр-бiрiнен толық дербес тҰрған алты хикаядан, яғни алты оқиғадан қҰралған деуге болады. Бiрiншi хикая—түркі халықтарының Ұлы ата—бабалары туралы, екiншi хикая—түріктердi табғаштардың бағындырып алғаны жөнiнде, ұшiншi хикая Елтiрiс қағанды сипаттауға арналған, төртiншi хикая--Қанаған қаған туралы, бесiншi хикая—Бiлге қағанды жыр еткен, алтыншы хикая—Кұлтегiн туралы жыр.

 

 

 

Лекция

 

Тақырыбы: "Қорқыт ата" кiтабы. "Оғызнама" эпосы.

 

1.      Қаралатын мәселер:

А) "Қорқыт ата" кiтабы туралы жалпы мәлiмет

¦) "Қорқыт ата" кiтабының зерттелуi

Б) "Қорқыт ата" кiтабының тарихи әдеби маңызы

В) "Оғызнама"-"Оғызқаған" эпосының ежелгi шежiресi

Г)Эпостың сюжеттiк жемiсi, композициясы

Д) Оғызнама" эпосы және қазақ әдебиетi.

 

Ïàéäàëàíàòûí ´äåáèåòòåð

 

1. Õ.Ѿéiíøi´ëèåâ. Қàçàқ ´äåáèåòiíiº òàðèõû. Àëìàòû Ñàíàò, 1997

2.      Қûðàóáàåâà Åæåëãi ´äåáèåò. Àëìàòû. ¦ë-Ôàðàáè, 1996

3.      Êåëiìáåòîâ. ʼðêåìäiê ä´ñò¾ð æàëғàñûғû, Àñòàíà, âèîð 2000

4.      Í.Êåëiìáåòîâ Åæåëãi ä´óið ´äåáèåòi. Àëìàòû, Àíà òiëi, 1991

 

"Қîðқûò àòà" êiòàá-ò¾ðêi òåêòåñ õàëûқòàðäûº åæåëãi òàðèõûí, áàéûðғû ò½ðìûñûí, ´äåò-ғ½ðïûí, ñàëò-ñàíàñûí, àқûíäûқ ä´ñò¾ðií òàíûòàòûí ýïèêàëûқ, ´ði òàðèõè (ò½ëғà) ì½ðà. Қîðқûò àòà õèêàÿñû-²II-²III ғàñûðëàðäà Ñûðäàðèÿ áîéûí ìåêåí åòêåí îғûç-қûïøàқ òàéïàëàðû àðàñûíäà òóûï, ñàí ғàñûðëàð áîéû ½ðïàқòàí-½ðïàққà òàðàғàí, ðóõàíè қàçûíà ðåòiíäå á¾ãiíãi ê¾íãå äåéií ¼çiíiº ´äåáè, òàðèõè, ýòíîãðàôèÿëûқ ò.á, ì´íií æîéìàғàí, àñà қ½íäû ê¼ðêåì òóûíäû. Òàðèõè äåðåêòåð ìåí õàëûқ øåæiðåñi áîéûíøà, Қîðқûò-²III ғàñûðäà Ñûð áîéûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí áàòûð, àòàқòû àқûí, àñқàí ê¾éøi, àºûç êåéiïêåði. Қîðқûòòûº àíàñû Қûïøàқ òàéïàñûíàí, ´êåñi Қàðàқîæà îғûçäàðûíàí åêåíi ì´ëiì. Ìiíå, ñîíäûқòàí äà Қîðқûò қûïøàқòàð ìåí ñîë êåçäå Ñûðäàðèÿ áîéûí æàéëàғàí îғûçäàð àðàñûíäà åêi æàққà áiðäåé åë àғàñû àòàíғàí.

Қîðқûò òóðàëû àºûçäàð òàðèõòà áîëғàí øûí îèғàìåí áàéëàíàñûï, ½øòàñûï æàòàäû. Ì´ñåëåí, Қîðûò åñiìiíå áàéëàíûñòû åë àðàñûíä ê¼ï àéòûëàòûí ñèқÿðëû øà¿àðëàðäûº áiði-Áàðøûíêåíò. Á½ë қàëà øûíûíäà äà Ñûð áîéûíäàғû ñîë ä´óiðäåãi åº ê¼ðíåêòi қàëà áîëғàíûí òàðèõøû àðõåîëîãòàð ä´ëåëäåï îòûð. Áàðøûíêåíò ñ½ëóäûº қàëàñû äåãåí ñ¼ç. Îíû қàçàқòàð ñîºғû êåçãå äåéií "Қûç қàëà" äåï àòàï êåëåäi. Àºûçäà Àëïàìûñ áàòûðäûº ñ¾éãåí æàðû Áàðøûíêåíò ñ½ëó (ÿғíè þëáàðøûí) îñûäàí ò½ðғàí äåëiíåäi.

Àë òàðèõøûëàð ÕII ғàñûðäûº àòàқòû ғàëûìû ¼ç æûðëàðûí ò¾ðêi, àðàá æ´íå ïàðñû òiëäåðiíåäå æàçғàí äàðûíäû àқûí. Õ.Áàðøû½ëûíûº îñû қàëàäà òóûï, îñûíäà ¼ìið ñ¾ðãåíií ä´ëåäåéäi.

"Қîðқûò àòà" êiòàáûí îí åêi æûðäàí íåìåñå îí åêi қà¿àðìàíäûқ äàñòàííàí ò½ðàäû. Áiçäiº ä´óiðiìiçãå äåéií "Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº åêi қîëæàçáà í½ñқàñû ñàқòàëûï êåëãåí. Ñîëàðäûº áiði қàçið Ãåðìàíèÿäàғû Äðåçäåí қàëàëûқ êiòàïõàíàñûíûº ñèðåê êåçäåñåòií қîëæàçáàëàð қîðûíäà ñàòàóëû ò½ð. Îñû Äðåçäåí қîëæàçáàñû îí åêi æûðäàí, áàñқàøà àéòñàқ, îí åêi îғûç-íàìåäåí ò½ðàäû.

Àë, "Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº åêiíøi қîëæàçáà í½ñқàñû âàòèêàíäàғû Àðîñòîëèêà êiòàïõàíàñûíäà ñàқòàëûï êåëåäi. Á½ë қîëæàçáà àëòû æûðäàí қ½ðàëғàí. Êiòàï "Õèêàÿò îғûç-íàìå Қàçàíáåê óà ғàéðè" äåï àòàëàäû. ̽íû îñû êiòàïõàíàäàí òàóûï, èòàëÿí òiëiíå ò½ºғûø ðåò àéäàðғàí ғàëûì Ýòòîðå Ðîññè áîëäû.

"Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº Äðåçäåí қàëàñûíäà ñàқòàëғàí òîëûқ í½ñқàñûí çåðòòåó, Åóðîïà òiëäåðiíå àóäàðó iñi ÕIÕ ғàñûðäûº áiðiøi æàðòûñûíäà áàñòàëғàí åäi. 1815 æûëû íåìiñòiº áåëãiëi îðèåíòàëèñò ғàëûìû Ã.Ô.Äèèç á½ë øûғàðìàíûº á½ë òàðóûí-ñåãiçiíøi õèêàÿñûí íåìiñ òiëiíå àóäàðûï, áàñïàñ¼çäå æàðèÿëäû. Åêiíøi áið íåìiñ ғàëûìû Òåîäîð Íåëäåêå "Қîðқûò àòà" êiòàáûí íåìiñ òiëiíå òîëûқ àóäàðûï øûқïàқ áîëäû. Áiðàқ îë á½ë iñòi àÿғûíà äåéií æåòêiçå àëìàäû äà, áàðëûқ ìàòåðèàëäàðûí ¼çiíiº ø´êiðòi Â.Â.Áàðòîëüäêå òàïñûðäû. Â.Â.Áàðòîëüä á½ë êiòàïòû çåðòòåó, àóëàðó iñiìåí îíäàғàí æûëäàð áîéû àéíàëûñòû. Ѽéòiï, îë "Қîðқûò àòà" êiòàáûí 1922 æûëû îðûñ òiëiíå àóäàðûï øûқòû. Áiðàқ ғàëûìíûº ê¼çi  òiðiñiíäå àóäàðìàñû æàðûқ ê¼ðãåí æîқ. Á½ë àóäàðìà 1962 æûëû àêàäåìèê Â.Ì.Æèðìóíñêèé ìåí À.Í.Êîíîíîâòûº ðåäàêöèÿñûìåí áàñûëûï øûқòû. Ñîíäàé-àқ îғûç-қûïøàқ ä´óiðiíiº ғàæàéûï ´äåáè åñêåðòêiøií çåðòòåóãå À.Í.Ñàëàéëîâè÷, Â.Â.Âåëüÿìèíîâ-Çåðíîâ, Ê.À.èíîñòðàíöåâ, À.Þ.ßêóáîâñêèé ñèÿқòû ê¼ðíåêòi îðûñ ғàëûìäàðû äà ìîë ¾ëåñ қîñòû. Îғçäàðäûº қà¿àðìàíäûқ ýïîñûí ´äåáè, òàðèõè æ´íå òiëäiê ò½ðғûäàí êîìïëåêñòi ò¾ðäå çåðòòåãåí áåëãiëi ғàëûì, ê¼ðíåêòi ò¾ðêîëîã Õ.Ã.Êîðîғëû áîëäû. Ñòàíáóë Óíèâåðñèòåòiíiº ïðîôåññîðû Ýðãèí Ìóõîððåì "Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº òîëûқ òåêñòií ëàòûí ´ðïiìåí òðàíñêðèïöèÿ æàñàï áàñòðûï øûғàðàäû. Á½ë êiòàïқà қîñûìøà ðåòiíäå øûғàðìàøûëûқ Äðåçäåí æ´íå Âàòèêàí қîëæàçáà í½ñқàëàðûíûº ôîêñèìèëåñi äå åíãiçiëäi. Қàçқñòàí ғàëûìäàðûíàí "Қîðқûò àòà" êiòàáûí çåðòòåó, àóäàðó, íàñèõàòòàó iñiíå ¦.Ìàðғ½ëàí, ¦.Қîºûðàòáàåâ, Á.Ûñқàқîâ, Ì.Á´éäiëäàåâ, Ø,Ûáûðàåâ áåëñåíå àò ñàëûñûï êåëäi.

"Қîðқûò àòà êiòàáû" ñîë êåçäåãi îғûç-қûïøàқ òàéïàëàðûíûº áðiíå îðòàқ, ò¾ñiíiêòi ê¼íå ò¾ðêi òiëiíäå æàçûëäû.

"Қîðқûò àòà êiòàáûí" çåðòòåóøi ғàëûìäàð: Ш.Ш.Уалиханов, В.В.Áортольд, В.М.Жирмунский, Д.Копрулузаде, Î.Ø.Êîêæàé, Ýòòîðå Ðîññè. Á½ë ñàëàäà Èòàëèÿ ғàëûìû-Ýòòîðå Ðîññè ½çàқ æûëäàð æåìiñòi åºáåê åòòi. Îë  "Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº òåº æàðòûñûíàí àñòàìû Қàíàáåêòiº åë қîðғàғàí åðëiãií, åë-æ½ðòқà æàñàғàí içãiëiêòi iñòåðií æûðëàóғà àðíàëғàí. Қàçàíáåê á½ë øûғàðìàíûº ñþæåòiíå íåãiç áîëғàí òàðèõè àäàì. Ñîíäàé-àқ "ʼðîғëû", "ƾñiï ïåí Àõìåò" ñèÿқòû ò¾ðêiìåí õàëқûíûº ýïîñòàðûíäà äà Қàçàíáåêòiº åñiìi æèi-æèi àéòûëàäû.

Қîðқûò äàñòàíûíûº õàëûқòû ñèïàòû øûғàðìàíûº ñþæåòiíåí, èäåÿëûқ áàғûò-áàғäàðûíûíàí àéқûí ê¼ðiíiï ò½ð. Òóғàí æåðií, åëií, ¼ç îòàíûí ñûðòқû æàóäàí қîðғàó ¾øií àæàëғà áàñ òiãiï, қàí ìàéäàíғà øûққàí àëûïòàðäûº åðëiãi, æàóûíãåðëiê iñ-´ðåêåò çîð øàáûòïåí æûðëàíàäû. Äàñòàíäà åë ¾øií æàí ïèäà åòêåí ½ëäàðûí ê¾ëëi îғûç-қûïøàқ æ½ðòû ìàқòàíûø ò½òûï, îëàðäûº åðëiê iñòåðií ¼ëåº, æûðғà қîñûï àéòàäû. Àâòîð åðëiê, ´äiëäiê, àäàìãåðøiëiê, àòà-àíàíû қ½ðìåò ò½òó, ó´äåäå ò½ðó ñèÿқòû içãi қàñèåòòåðäi òó åòiï ê¼òåðãåí. Øûғàðìà қà¿àðìàíäàðû қîðқàқòûқ ïåí îïàñûçäûққà, ´äiëåòñiçäiê ïåí ç½ëûìäûққà, ´äåïñiçäiê ïåíã ñàðàºäûққà қàðñû ê¾ðåñåäi. Ñîíäàé-àқ "Қîðқûò àòà" êiòàáûíûº õàëûқòûқ ñèïàòûí äàñòàíäàғû қàðàïàéûì åºáåê àäàìäàðûíûº çîð øåáåðëiêïåí æàñàғàí ғàæàéûï áåéíåëåðiíåí äå ê¼ðóãå áîëàäû.

Á½ë äàñòàííûº êîìïîçèöèÿëûқ åðåêøåëiãi-ì½íäàғû ¼ëåº øóìàқòàðû øûғàðìàíûº ïðîçàëûқ òåêñòiíå ñiºiñiï êåòêåí. Ò¾ðêi òiëiíäåãi äàñòàíäà қàðà ñ¼çäiº ¼çi қ½ääû æûð æîëäàðû ñåêiëäi iøêi ½éқàñòûқïåí òîқïàқòàëûï àéòûëûï, äûáûñòàðäûº ¼çàðà ¾éëåñói àðқûëû áåðiëåäi ғîé. Қîðқûò ýèêàÿñûíäàғû ¼ëåº ìåí қàðà ñ¼çäi áið-áiðiíåí àæûðàòó қèûí åêåíií ä´ëåëäåéòií áið ìûñàë êåëòiðåéiê. "Òiçåií á¾ãiï îòûðғàí èíàáàòòû ´éåë ê¼ðiêòi. Ñàқàëûíàí àғàðғàí áàáà ê¼ðiêòi. Ѿéiêòi àғàéûí-òóғàí ê¼ðiêòi. ²ëêåí øàºûðàқ ¾éäiº қàñûíà òiãiëãåí êåëiíøåê îòàó ¾éi ê¼ðiêòi". ̽íäà ¼ëåºãå ò´í ýëåìåíòòåð-½éқàñòà, àëëèòåðàöèÿ äà, àññîíàíñ òà, ñ¼çäiº èíòîíàöèÿëûқ äåðáåñòiãi äå áàð. Áiðàқ ì½íäà ïîýçèÿғà ò´í åº áàñòû қàñèåò-ýìîöèÿ æîқ.

"Қîðқûò àòà êiòàáûíûº" òiëiíå êåëåð áîëñàқ, ì½íäà îғûç òiëiìåí қàòàð қûïøàқ òiëiíiº äå ûқïàëû ê´äiìãiäåé ñåçiëiï ò½ðàäû. ´ñiðåñå, êiòàïòà қûïøàқ òiëiíiº ´ñåði ìîë àòòàðûí ê¼ðñåòóãå æèiðåê êåçäåñåäi. Ì´ñåëåí, қ½ëûí, àéғûð, áîçàéғûð, á½қà, қ½ëàí, қûðàí ò.á. "Қîðқûò àòà êiòàáûíûº" ¾é ò½ðìûñû ìåí ê¼øiï қîíóғà, òàғàì àòàóëàðûíà қàòûñòû ñ¼çäåðäå ê¼áiíå қàçàқ òiëiíiº ýëåìåíòòåði áîëûï êåëåäi: тҰрақ, орда, юрт /жҰрт/, ұлес, ұй, юк /жұк/, қойма, қоқсы, айран, қымыз, ет т.б.

"Қорқыт ата" кiтабының оғыз-қыпшақ дәуiрiнiң көркем сөзбен бейнеленген көне тарихын, әдебиет ұлгiлерiн, ақындық дәстүрiн, қанатты сөздерiн, наным-сенiмiн, салт-санасын, тағы басқаларын бiздiң заманымызға жеткiзген қаїармандық эпосы деуге болады.

 

Тапсырма: "Қорқыт ата" кiтабының әдеби тарихи мәнi

                       "Қорқыт ата" кiтабындағы 12 жырды толы оқу

                       "Қорқыт ата" кiтабының композициялық ерекшелiгi

                     "Қорқыт ата" кiтабының зерттелуi

                   "Қорқыт ата" кiтабындағы философиялық сөздердi, афоризмдердi, мақал-мәтелдердi терiп жазу.

"Оғызнама"-көне тайпалардың аңыз сөздерi топталған ескi шығарманың бiрi. Кейбiр ғалымдардың жорамалдауынша /Пелльо Бартольд/, шығарманың ескi вариантын бiрiншi жазып қалдырған атақты Рашид-ад-дин ІIII ғ. Одан кейiн оны толығырақ жазған Абылғазы ХІIIIғ.

Бiздiң заманымызда "Оғызнама" жақсы тексерген ғалымдар: Н.Ф.Диез, В.В.Радлов, П.Пелльо, В.В.Бартольд. БҰл тегiнде Жетiсу, Қашғар арасын қоныстанған тайпалардың (Карлук, Яғма) ой мҰрасы болуға тиiс.

"Оғызнаманың" негiзгi кШығармада оның өмiр жолы, кұресi, ата тегi баяндалады. Анасы айқағанның керемет бiр Ұл тапқаны, оның ембей ет жегенi, қырқынан шығысымен жұруi, ерлiгiмен сәби кезiнен-ақ көзге тұскенi, аң аулауға шығып, киiктi, аюды, Ұшқыр қыран қҰстарды атып алған мергендi, оның жалғыз көздi Қият дәудi жеңген ерлiгi суреттеледi.

Шығарманың негiзгi идеясы-елдi ауыз бiрлiкке, адамгершiлiкке ұндеу, халықты сыртқы жауға кұреске шақыру.

Тегiнде Оғыз батыр жайындағы аңыздар ертеректе, IХ-Х ғаысрларда-ақ қағазға тұсiрiлген болса керек. Бiрақ Оғыз жайындағы хикаяның осы алғашқы нҰсқасы сақталмаған.

БҰл көркем туындының ауызша тараған нұсқасы негiзiнде кейiнiрек қайт жазылған екi тұрлi нұсқасы бар. Бiрi-ұйғыр әрпiмен көшiрiлiп жазылған. Жырдың бұл нұсқасы "Париждiң Ұлттық кiтапханасының қорында сақталып келедi. Оғыз батыр туралы аңыздардың араб әрпiмен жазылған нҰсқасының авторы-атақты тарихшы, белгiлi әскери қолбасшы, Хиуаның ханы ¦бiлғазы бин Араб МҰхамедхан".

Тарихшы ғалым ретiнде ¦бiлғазының æàçûï қàëäûðғàí åêi åºáåãi áàð. Áiði-"Øåæiðå-é òåðåêiìå" /"Ò¾ðêiìåí øåæiðåñi", "åêiíøiñi-"Øåæiðå-é ò¾ðiê" /"Ò¾ðiêòåð øåæiðåñi"/. Á½ë åêi øûғàðìàñû äà Îғûçõàâí æàéûíäà äåóãå áîëàäû. Á½ëàð Îғûç áàòûðäûº åðëiê æîðûòàðû ò.á. òóðàëû ñûð øåðòåòií åæåëãi ýïîñòûқ ñþæåòêå қ½ðûëғàí.

¦áiëғàçû æàçғàí "Ò¾ðêiìåí øåæiðåñiíiº" ò¾ïí½ñқàñû áiçãå æåòïåãåí. Õóñíèõàòøûëàð òàðàïûíàí ê¼øiðiëãåí æåòi í½ñқàñû ñàқòàëғàí. Áåëãiëi Ñîâåò òþðêîëîãi À.Í. Êîíîíîâ ê¼øiëiðãåí æåòi í½ñқàñû ñàқòàëғàíã. Áåëãiëi Ñîâåò òþðêîëîãi À.Í. Êîíîíîâ ñîíûº á´ðií æèíàï, åãæåé-òåãæåéëi çåðòòåäi, ғûëûìè íåãiçäåãi òåêñòi ´çiðëåï, áið içãå ò¾ñiðäi, ´ði îíû îðûñ òiëiíå àóäàðûï øûқòû. Àë, ½éғûð ´ðïiìåí æàçûëғàí, îғàí ғûëûìè ò¾ñiíiêòåìå áåðãåí ғàëûì-ò¾ðêi òiëäåðiíiº ìàìàíû Ì.Ùåðáàõ áîëäû7 Îë "Îғûç-íàìåíiº" òðàíñêðèïöèÿëàíғàí òåêñòií äàéûíäàäû, îíû îðûñ òiëiíå æîëìà – æîë àóäàðìà æàñàäû.

"Îғûç-íåìåíiº" Ïàðèæ ½ëò. Êiòàïòàðäà ñàқòàëғàí í½ñқàñû ê¼ëåìi æûғûíàí ¾ëêåí åìåñ. Қîëæàçáà íåá´ði 21 ïàðàқ íåìåñå 42 áåò. ¦ðáið áåòêå 9 æîëäàí ғàíà æàçûëғàí. "Îғûçíàìà" ¼çiíiº êîìïîçèöèÿëûқ қ½ðûëûñû æàғûíàí "ʾëòåãií" æûðûíà ¼òå ½қñàñ. Îғûç áàòûð æ¼íiíäåãi ïðîçàëûқ õèêàÿ äà êîìïîçèöèÿëûқ қ½ðûëûñû æàғûíàí ʾëòåãií æûðûíà ½қñàñ.

"Îғûç íàìå" - қûðûқòàí àñòàì öèêë – õèêàÿäàí ò½ðàäû. ¦ðáið öèêëäà Îғûç қàғàí òóðàëû áåëãiëi áið îқèғàëàð ғàíà áàÿíäàëàäû. ¦ð öèêë 3 ýëåìåíòòåí ò½ðàäû:

1.      Оқиғаның басталуы

2.      Оқиға жемiсiнiң Ұлғайып, өрiстеуi

3.      Оқиғаның тұйiнi. Қорытынды

 

1.      Циклда Ай - Қаған атты ондаған ғажайып Ұл туылғанын айтылады.

2.      Сол баланың 40 кұнде өскенi, ер жете бастағаны айтылады.

3.      Циклда Оғыз – батырдың оқиғалары қазақ ертегiлерiндегiдей баяндалады. Осыдан кейiнгi ұйленгенi, ұш баласы болғаны баяндалады. Осылай оқиғалар ұрдiк ала бередi.

"Оғыз-наменiң" негiзгi идеясы – бұкiл түркі елiн бiрлiкке шақыру, достық пен адамгершiлiкке ұндеу, сыртқы жауға қарсы кұреске шақыру болып табылады.

Қорыта айтқанда "Оғызнаме" генеологиялық аңыздар негiзiнде жазылған, қазiргi түркі тiлдес халықтардың ежелгi тарихынан едәуiр мәлiмет беретiн көркемдiк дәрежесi биiк, эпостық туынды.

 

Тапсырма:

1.        Ежелгi дәуiр әдебиетi. Хрестоматиядан жыр нҰсқасымен толық танысу.

2.        "Оғызнаме" эпосының әдеби, тарихи мән маңызы.

3.        "Оғызнаме" жырының композициялық ерекшелiктерi

4.        "Оғызнаменiң" зерттелу тарихы

5.        "Оғыз намедегi" дiн мифологиялық көрiнiстер

6.        Шығармашылық көркемдеу әдiстерi.

РЕВАНДИ ХОРЕЗМИ  (ХIIIғ.)

 

Шыңғыс ханның немересi жаны билеген Алтын Орданың төңiрегiнде дұниеге келген. Бiзге оның Сырдария сағасындағы сығанақта  жазған "Ìàõàááàò-íàìå" àòòû òåê áið ғàíà øûғàðìàñû ì´ëiì. Á½ë äàñòàí ¯çáåê õàííûº áàëàñû ̽õàììåä Қîæàáåêêå (Àëòûí Îðäà áèëåóøiñi) àðíàëғàí.

Á¾ãiíãi ê¾íãå äåéií "Ìàõàááàò-íàìå" äàñòàííûº åêi қîëæàçáà í½ñқàñû ì´ëiì. Äàñòàííûº åêi í½ñқàñû äà қàçið Ëîíäàííûº Áðèòàíèÿ ìóçåéiíäå ñàқòàëóû ò½ð. ÑÑÐÎ ªûëûì àêàäåìèÿñûíäà Àçèÿ õàëûқòàðû èíñòèòóòû 1952 æûëû îñû åêi қîëæàçáà í½ñқàñûíûº ôîòî ê¼øiðìåñií àëäû. Қîëæàçáàíûº áiði 1432 æûëû ½éғûð ´ðïåìåí ê¼øiðiëãåí. Åìåê, "Ìàõàááàò-íàìå" äàñòàíûí Õîðåçìè æàçғàííàí 80 æûëäàí êåéií îíû ½éғûð ´ðïåìåí қàéòà ê¼øiðãåí áîëûï øûғàäû. Á½ë – äàñòàííûº åº ê¼íå àëғàøқû ê¼øiðìåëåðiíiº áiði áîëñà êåðåê.

Àë, åíäi "Ìàõááàò-íàìåíiº" àðàá ´ðïiìåí æàçûëғàí í½ñқàñû 1509 æûëû ê¼øiðiëãåí. Áàñқàøà àéòñàқ, äàñòàí æàçûëғàííàí êåéií àðàғà 166 æûë ñàëûï áàðûï àðàá ´ðïiìåí ê¼øiðiëãåí åêåí.

Áið қûçûғû – àðàá æàçóûíàғû қîëæàçáà ½éғûð æàçóûíäàғû í½ñқàäàí 77 æûë êåéií ê¼øiðiëñå äå îғàí қàðàғàíäà ´ëäå қàéäà êåº, ´ði òîëûқ ñàқòàëғàí áîëûï êåëåäi.

Äàñòàí қàçàқ òiëiíå ´äåáèåòøi ғàëûì Àëìà Қûðàóáàåâàíûº àóäàðìàñûìåí æåêå êiòàï áîëûï 1983æ. ҚàçÃÓ-äûº áàñïàñûíàí øûқòû.

"Ìàõàááàò-íàìåí" ò½ºғûø çåðòòåãåí ғàëûì À.È.Ñàìîéëîâè÷ áîëäû.

Á½ë ´äåáè åñêåðòêiøòiº ½éғûð ´ðïiìåí ê¼øiðiëãåí í½ñқàñûí áåëãiëi ñîâåò ғàëûìû À.Ì. Ùåðáàê òiëäiê ò½ðғûäàí çåðòòåï øûқòû.

Àë, "Ìàõàááàò-íàìåíiº" åêi í½ñқàñûí äà ¼çàðà ñàëûñòûðà îòûðûï, çåðòòåï, àðàá ´ðiïòåðiìåí òðàíñêðèïöèÿ æàñàï, îíû îðûñ òiëiíå àóäàðûï, æàí-æàқòûçåðòòåãåí ғàëûì ê¼ðíåêòi ñîâåò ò¾ðêîëîãi Ýìèð Óë´æiï áîëäû.

Àë, ñîºғû æûëäàðû Õîðåçìèäiº "Ìàõàááàò-íàìå" äàñòàíûì çåðòòåóìåí îäàқòàñ ðåñïóáëèêàëàð iøiíäå ¼çáåê ´äåáèåòòàíó ғûëûìû ê¼áiðåê àéíàëûñûï æ¾ðãåíií àéòà êåòêåí æ¼í. Ì´ñåëåí, ¼çáåê ғàëûìäàðû Ñ.Қàñèìîâ, Â.Âàëèõîäæàåâ, È. Ìàëëàåâ ò.á. á½ë äàñòàí æ¼íiíäå áiðқàòàð çåðòòåóëåð æàðèÿëàäû. ¦ñiðåñå, á½ë äàñòàííûº òiëäiê ëèíãâèñòèêàëûқ åðåêøåëiãi ò½ºғûëқòû çåðòòåóëåðäi Қàçàқ ғàëûìäàðûíûº iøiíäå àëғàøқûëàðäûº áiði áîëûï ¦óåëáåê Қîºûðàòáàåâ çåðòòåó æ¾ðãiçäi. Øûғàðìàíûº õàëûқ àðàñûí” êåº òàíûëóûíà Ñ´ðñåí Àìàíæîëîâòàðäûº "Қàçàқ òiëiíiº òàðèõû ìåí äèàëåêòîëîãèÿñûíûº ì´ñåëåëåði", Ð.Áåðäiáàåâòûº "Åæåëãi ì´äåíèåò êó´ëàðû" äåãåí çåðòòåó åºáåãi ê¼ï ûқïàë åòòi. Ñîíûìåí қàòàð áåëãiëi ғàëûìäð Á.Êåíæåáàåâ, Õ.Ѿéiíø´ëèåâ äàñòàíäàðûíûº ðóõàíè ì½ðàëàð қàòàðûíäàғû ¼çiíäiê åðåêøåëiãi æàéûíäà ғûëûìè ïiêið áiëäiðäi. Äàñòàííûº  óäàðìàñû қàçàқ ´äåáèåòi òàðèõûíà áàéëàíûñòû õðåñòîìàòèÿëûқ êiòàïқà åíãiçiëiï îқóëûқòàðäà òàëäàóëàð áåðiëäi.

Æîғàðûäà àéòûï ¼òêåíäåé äàñòàííûº àâòîðû òóðàëû ì´ëiìåò ñàқòàëìàғàí. Øûғàðìà ìàçì½íûíäà îíûº ñûð áîéûíäà òóûëғàíäûғû àéòûëàäû.

Õîðåçìè ¼çiíiº äàñòàíûí ïàðñû æ´íå ò¾ðêi òiëiíäå àðàëàñòûðûï æàçғàí. Äàñòàíäà Õîðåçìèäiº á½ë øûғàðìàäàí á½ðûí äà, ïàðñû òiëiíäå êiòàï æàçғàíäûғû àéòûëàäû.

"Ìàõàááàò-íàìå" äàñòàíûíûº àðàá ´ðïiìåí æàçûëғàí í½ñқàñû 946 ¼ëåº æîëûíàí ÿғíè 473 á´éiòòåí ò½ðàäû. Äàñòàíäà 11 íàìå (õàò) áàð. Æiãiòòiº қûçғà æàçғàí îí áið õàòû æûðғà íåãiç áîëғàí.

Äàñòàí ´óåë áàñòà 10 àðíàóäàí қ½ðàëûï, 11-øi àðíàóäû àâòîð êåéiííåí қîñқàí ñèÿқòû, îғàí äàñòàííûº ìàçì½íû ä´ëåë áîëà àëàäû.

Äàñòàííûº ò¼ðòiíøi, ñåãiçiíøi æ´íå îí áiðiíøi àðíàóëàðû ïàðñû òiëiíäå æàçûëғàí. Қàëғàíäàðû Àëòûí Îðäà ò¾ðiêòåðiíiº á´ðiíå áiðäåé ò¾ñiíiêòi øàғàòàé òiëiíäåãi æûðëàð áîëûï êåëåäi.

Ñîíûìåí, äàñòàíäàғû 317 á´éiò øàғàòàé òiëiíäå, 156 á´éiò ïàðñû – ò´æiê òiëiíäå æàçûëғàí. ¦éòñå äå "Ìàõàááàò-íàìåíiº" íåãiçãi òiëi Àëòûí ÎÐäà қûïøàқòàðûíûº òiëi åêåíií ½ìûòóғà áîëìàéäû.

Äàñòàííûº ´ðáið æîëû á½ғàí àéқûí ä´ëåë. ̽íäà ãðàììàòèêàëûқ æàғûíàí äà, ëåêñèêàëûқ ò½ðғûäàí äà қûïøàқ òiëi ýëåìåíòòåði áàñûì åêåíi äàóñûç.

"Ìàõàááàò-íàìå"  äàñòàíûíûº êiðiñïåñiíäå àқûí: "Мен де Ұлы тәңiрге жалбарынып, "Махаббат-наменi" жаздым" дейдi. Автор сол кездегi әдеби дәстүрдi сақтап, алдымен әлемдi жаратқан тәңiрге сыйынады, сосын пайғамбарға мақтау сөз айтады. Содан кейiн ғана дастанның жазылу себептерiне тоқталады.

Ақын "Махаббат-наменi" Алтын Орда ханы Жәнiбектiң әкiмдерiнiң бiрi МҰхаммедҚожабектiң тапсыруы бойынша жазғанын дастанда былай деп ажырайды.

МазмҰны:

Мейрам кешiнде аспанда ай көрiнгенде МҰхаммед Қожабек – мемлекет әмiршiсi "Төбеге шатыр тiгiлсiн!" деп әмiр еттi, Шарап әкелдi, мәжiлiс қҰрылды. Ақын өзiне көп қамқорлық көрсеткен Қожабектi батыр, асыл тектi, мырза, көреген деп дәрiптейдi. Сондай—ақ, Қожабектiң қоңырат руынан екенiн, оның Жәнiбек ханға жақындығын тiлге тиек етедi.

МазмҰнгы:

Қоңырат руынан шыққан айбарлы арыстаным,

Сен сәби шағыңнан-ақ Ұлылрдың Ұлысысың

Қуаныш пен ләзаттың қайнар-бҰлағы сен.

МҰхаммед Қожабек – әлемнiң қуанышысың

Саған дейiн мына ел – жансыз тән ғана едi,

Ал, сен, шахтардың шахы – Жәнiбекпен туыссың.

Ақын Хорезми осылайша Қожабектi жер-көкке сыйғызбай мақтап, оны жомарттыққа – хатымтайдан батырлықта – Рұстемнен, сҰлулықта – Шолпан жҰлдызынан озасың дейдi.

Мiне, осындай мадақтау жырлары айтылған соң ғана шығарманың негiзгi бөлiмi басталады деуге болады.

МазмҰны:

МҰхаммед Қожабектi мадақтауды бiттiм, "Махаббат-наменi" айтуды бастадым.

"Махаббат-наменiң" негiзгi бөлiмiнде жiгiттiң сұйген қызына деген мөлдiр махаббаты жырланады. Жiгiт сұйген қызына әсемдiк әлемiнен тең таппай оны сиға да, Кұнге де теңеп, жер бетiндегi сҰлулық атаулының ғажайып картинасын жасайды. Махаббат тек адамзатқа ғана тән ғажайып, асыл қасиет екенiн ақын зор шеберлiкпен суреттейдi.

"Махаббат-наме" дастанына адамның – осы өмiрдегi адамға деген сұйiспеншiлiгi зор шабытпен жырланады, ақын нақты өмiрдiң қадiр - қасиетiн жоғары, бағалайды, шығарманың бас қаїарманы өз сұйiктiсi ұшiн ешқандай қауiп-қатерден тайсалмайды. Жiгiт сұйген қызына жазған хатында "Сұйiктiм қасымда болсаң, жҰмақтың маған керегi жоқ" деп батыл сөйлейдi:

МазмҰны:

Мың хор қызы – сенiң бiр тал шашыңа жетпес,

Жұзiңнiң жарқ еткен бiр нҰрына мың нҰр жетпес

Егер тәңiр тiлегiмдi қабыл етсе,

Сенсiз маған жҰмақтың қажетi жоқ.

Сен жоқ жерде кiсiнiң жаны бола ма?!

Сен жоқ жерде өмiрдiң сәнi бола ма?!

Жiгiт сұйген қызына осындай пiкiр айта келiп, "маған сенсiз жҰмақтың керегi жоқ, сен арғы дұниедегi хор қызынан мың есе артықсың, сол перiште қыздар келiп, сенiң сҰлулығыңа таңдансың" дейдi.

Сөйтiп, ақын нақты тҰрмыс-тiршiлiктегi сұйiспеншiлiк сезiмiн "о дұниенiң" барлық қазынасынан мың есе артық деп бағалайды.

Дастанның басты қаїармандары – бiр-бiрiне ғашық болған жiгiт пен қыз. Шығарма негiзiнен жiгiттiң қызға жазған он бiр хатынан тҰрады. Дастанда қыздың жiгiтке жазған жауап хаты берiлмейдi. Алайда жiгiттiң хатына қыздың сұйген жiгiтке деген сұйiспеншiлiк сезiмiн, қуаныш – ренiштерiн айқын аңғаруға болады.

Қыздың сҰлулығынан қысылған кұн не iстерiн бiлмей абыржып тұнi бойы бетiне перде жауып, Ұялып жатады екен:

Сондықтан тұн Ұзаққа кұн Ұялып, Тұн пердесiн жамылып жатады екен. Жiгiт сұйген қыздың сҰлулығы сондай, тiптi оны көргенде отқа табынушылар өз дiнiнен безiп кетедi, деп суреттейдi.

Дастанда жiгiт бар сырын ақтарып, ғашығы ұшiн ажалдың өзiнен де тайсалмайтынын сездiрсе де қыз оның iшкi жан дұниесiн тұсiнбей-ақ қояды. МҰның бәрiн жiгiттiң хаттарынан аңғарамыз. Ңашықтық дертiнен ем таппаған ер-жiгiт сұйген қызына былай дейдi.

Менiң қадiр-қасиетiмдi өлгенiмде бiлерсiң,

Мендей азап шексе, Аплотон да жынданар едi.

Ақыры арманына жете алмасына көзi жеткен жiгiт қызбен қоштасады:

Менi саған деген махаббат өлтiрдi.

Ендi сенiң есiгiңнен аулақ кетемiн, хош бол.

Хорезм гуманистiк ой-пiкiрлердi кезiнде ту етiп көтерген дарынды ақын, өз заманның ойшыл азаматы ретiнде танылған.

Автор дастанда махаббатты жырлау арқылы өзi өмiр сұрiп отырған қоғамның кейбiр кемшiлiктерiне сын көзiмен қарайтынын айттық.

"Махаббат-наме" – сюжетi қызықты, тiлi көркем көрiктеу қҰралдары алуан тұрлi, өлең қҰрылысы шебер жасалған дастан. Ақын Хорезм дастанда жыр жолдарына ұстеме мағына берiп, оны ажарландырып жiберу ұшiн, теңеу әдiсiн көбiрек қолданады. Сөйтiп, ол өзi суреттеп отырған беогiлi бiр заттың яки қҰбылыстың ерекше белгiлерiн айқындай әрi ажарлай тұседi, сол арқылы жырдың эстетикалық әсерiн еселеп арттырып жiбередi.

Хорезми түркі халықтары әдебиетiнде "наме" жанрына өзiнiң "махаббат-наме" дастаны арқылы тҰңғыш рет жол ашты. "Кеме" сөзiнiң бiрнеше мән-мағынасы бар. Сондай-ақ "наме" – жанрлық форма ретiнде де мәлiм. "Наме" сөзiнiң ең жиi Ұшыраутын мағынасының бiрi-арнау өлең тұрiнде жазылған дастан, поэма деуге болады.

Хорезми сәтсiз махаббаттың трагедиясын жырлай отырып, өзi өмiр сұрген дәуiрдiң қоғмдық - әлеуметтiк мәселелерiн сөз етедi, сол заманның кейбiр теңсiздiк мәселелерiне наразылық бiлдiредi. Алтын орда дәуiрiнiң ең таңдаулы туындыларының  бiрi саналатын "Махаббат-наме" дастанының әдеби, тiлдiк, тарихи тҰрғыдан маңызы зор.

Хорезмидiң бҰл ғажайып шығармасын танып – оқу арқылы бiз бұгiнгi қазақ әдебиетiндегi роэма жанрның өмiрге келу жолдарын, қазiргi қазақ тiлiнiң даму сатыларын, халқымыздың өткендерiн, әдет-ғҰрпын, салт-санасын тағы басқаларын терең Ұғынатын боламыз.

 

 

"Махаббат - наме"

(үзiндi)

 

            Махаббаттан мың тұрлi сыр туады … жаны таза адам сҰлулыққа қҰмар келедi … сҰлулық пен адамдық бiр жерге сыйыса алмайды … Махаббат - қашып қҰтыла алмайтын қайғы … ЖҰрт сұйгендi қҰдай да сұйедi … Нағыз достан айырылу қиын … Їлiмнен қашып қҰтыла алмайсың, жан досыңнан ажыраса алмайсың … Адалдық ақыры бiр көрiнедi… Сабырдан артық нәрсе жоқ … әркiмнiң ойлап жұрген бiр тiлегi бар … Бiлiмдiнi бiлiмi ұшiн мақтайды, бейшараны "қам көңiл" деп жақтайды. Тұн қанша Ұзақ болса да таң атады… Жастық өз уақытын бiлмейдi. Тәнiмiз тұбiнде бiр топырақ болады… Қадiрлi өлген соң бiлiнер … Екi жарық гауїарды әлемге берген, махаббат қазынасын адамға берген … Егер өзiң көңiлдi болсаң, қайғылы жанға қарайлас, егер сен бек-сҰлтан болсаң, кедей жанға қарайлас … Аз нәрсеге жоқтықта қанағат қыла бiлгенiң, өз еркiңе ие боп, патша боп өмiр сұргенiң. Уайымы жоқ,  мҰңы жоқ шат көңiлдi боласың, лайықты орныңды мына өмiрден табасың, әуре болма сарай iздеп, көк тiреген керемет, бiр ұзiм нан, суың болса, одан артық не керек?…

 

 

 

Íàñðèäèí Ðàáғóçè

 

ÕI² ғàñûðäà өмiр сұрген Алтын Орда дәуiрiнiң көрнектi өкiлдерi әулие әнбиелер пайғамбарлар туралы хикая аңыздар жинағының  àâòîðû Ðàáàò қàëàñûíäà ìåêåí åòêåí îғûç òàéïàñûíûº ïåðçåíòi Íàñðèäèí Ðàáғóçè. Îíûº ´êåñi Áóðõàíiäií Õîðåçì ò½ðғûíû áîëғàí. Ðàáғóçè æàñòàéûíàí ê¼ï içäåíiï äiíè êiòàïòàðäû îқûï îíûº ñûðûíà ¾ºiëãåí. ľíèå òàðàòûëғàíû òóðàëû àºûç ´ºãiìåëåðãå äåí қîéûï îíûº íåãiçií áiëóãå  ½ìòûëғàí. Áàëà ê¾íiíåí àðàáøà ò´ðáèå àëғàí Íàñðèäèí äií æîëûíäà қûçìåò åòiï "Қàçè" àòàíғàí îë ¼çiíå äåéiíãi Àäàì àòà Õàóà àíà ïàéғàìáàð, ´óëèåëåð æ¼íiíäå åë àóçûíäà àéòûëûï æ¾ðãåíäåð äiíè êiòàïòàðäà æàçûëғàí àºûçäàðäû æèíàï ¼ºäåï ñîíûº íåãiçiíäå "Êèññà ñóë- ´íáèÿ" êiòàáûí æàçûï қàëäûðғàí. Çåðòòåóëåðäiº äåðåêòåðiíå ñ¾åíñåê á½ë êiòàïòû Íàñðèäèí ¼ìiðiíiº ñîºғû êåçiíäå ÿғíè 1370 æûëû æàçғàí. Áiðàқ ¼êiíiøêå îðàé îíûº ò¾ï í½ñқàëû áiçäiº çàìàíûìûçғà æåòêåí æîқ. Òåê қàíà ² ғàñûðғà æåòåòií 1-øi í½ñқàëû Ëîíäîíäàғû Áðèòàíèÿ ì½ðà æàéûíäà, àë ²I ғàñûðäûº  áið ê¼øiðìåñi Ñàíò-Ïåòåðáóðãòåãi ғûëûì àêàäåìèÿñûíûº Øûғûñ á¼ëiìiíäå ñàқòàóëû. Ñîíûìåí қàòàð ¼çáåê ғàëûìäàðû Õèóàëûқ òàғû 1 í½ñқàñûí òàóûï îíû  ²-²I-ғ. Æàòқûçàäû. Á½ë í½ñқà ¼çáåêñòàí ðåñïóáëèêàñû ғûëûì àêàäåìèÿñûíûº қîëæàçáà èíñòèòóòûíäà ñàқòàóëû.

ÕIÕ ғàñûðäûº II-æàðòûñûíäà Íàñðèäèí Ðàáғóçè қèññàëàðûíà қàçàí áàñïàñû åðåêøå íàçàð àóäàðäû. 1859-1881 æûë àðàëûғûíäà àòàëғàí êiòàï 5 ðåò áàñïàäàí øûқòû. ÕÕ ғàñûðäûº áàñûíäà ÿғíè 1914 æ. қàçàíäàғû Êàðèìîâ áàñïàñûíàí òàғû äà æîðûқ ê¼ðäi. Áiçãå қèññàíûº îñû ñîºғû í½ñқàñû òàíûñ.

Ðàáғóçèäiº қèññàëàðûí қàçàқ ´äåáèåòøiëåði ñîºғû êåçãå äåéií åøáið æèíàққà åíãiçáåé åëåóñiç қàëäûðûï êåëäi. Á½ë êåºåñ êåçiíäåãi àòàéñòií êåçåº åäi. Ñåáåái á½ë æèíàқòàғû ïàéғàìáàðëàð òóðàëû ìàäàқ ñ¼çäåð äiíè óàғûçäàð êîììóíèñòiê èäåÿëîãèÿғà қàéøû êåëåäi. ¯çáåê ´äåáèåòøiëåði Ðàáғóçè øûғàðìàñûí ´äåáè ì½ðà ðåòiíäå òàíûï 1359 æûëû æàðûқ ê¼ðãåí ¼çäåðiíiº 4 òîìäûқ ´äåáèåò òàðèõûíûº 1-øi òîìûíà åíãiçåäi æ´íå îðòà ìåêòåï îқóëûқòàðäà ¾çiíäi áåðäi. Îëàð Ðàáғóçèäiº қèññàëàðûí îðòà-ғàñûðäàғû ò¾ðêi ´äåáèåòiíiº қ½íäû ì½ðàñû äåï ñàíàäû.

"Қèññà ñóë-´íáèÿ" äåï àòàëàòûí Ðàáғóçè êiòàáûíûº áàñòû èäåÿñû èñëàì äiíií íàñèõàòòàóғà íåãiçäåëãåí. Àëàéäà ì½íûº àñòûíäà àäàìòàíó æàðàòûëûñòûº áàñòàó ê¼çi – òàáèғàò қ½áûëûñòàðûí áàðëàó æàòûð. Á½ë òóûíäû ´äåáèåò òàðèõûíäà îéûï ò½ðûï îðûí àøóғà ëàéûқ äåï òàíûëғàí. Îíûº ¾ñòiíå á½ë øûғàðìà æàíðëûқ æàғûíàí äà îðòà ғàñûðëûқ ´äåáèåòiíå æàºàëûқ àëûï êåëãåí. Îë òàáèғàò òóðàëû ñóðåòòåìåëåð åãåð қàçàқ ´äåáèåòiíäåãi æûë ìåçãiëäåðiíiº ïîýçèÿ, íîðèëëà ´ºãiìåäåí øûғó қàëûïòàñó íåãiçäåðií қàðàñòûðàð áîëñàқ Ðàáғóçè қèññàëàðûíàí àòàï ¼òå àëìàéûç. Øûғàðìàäàғû  "ʼêòåì" ¼ëåºiíäå қàðû ìåí ì½çû қàëûº àóûð қûñ ¼òiï àäàì áàëàñûí æàäûðàòàð æàç êåëãåíií æûðëàï ê¼êòåìíiº í½ðëû áåéíåñií æàñàéäû. Ê¾í øóàғû ìåí æåð áåòiíiº ê¾ëãå æàñûë ø¼ï áîëûï äàëàíûº ´ñåì òàáèғàòûí íàқûøûíà êåëòiðiï ñóðåòòåéäi.

Қèññàíûº ìàçì½íûíà äiíè êiòàïòàðäà àëûíғàí àºûçäàð íåãiç êiòàïòàðäàí àëûíғàí àºûçäàð íåãiç áîëғàí. Êiòàïқà 79 åðòåãi àºûç, қèññà õèõàÿò åíãåí. Қèññàäà À.Ìàêåäîíñêèé òóðàëû àºûçäàð òàðèõè îқèғàëàð òóðàëû äåðåêòåð êåçäåñåäi. ¦äåáèåò òàðèõûí çåðòòåóøi Қ.̾éiíøàëèåâ Ðàáғóçè қèññàëàðûíäàғû àºûç ´ºãiìåëåðäi 2-òîïқà á¼ëiï қàðàñòûðäû:

1)      Табиғат дұние адам туралы және оның пайда болулары жөнiндегi түсiнiкке байланысты аңыздар.

2)      Дiн таратушы пайғамбарлар мен әулиелер туралы және кейбiр тарихи адамдар туралы аңыздар.

Ал ежелгi дәуiр әдебиетiн зерттеген белгiлi ғалым Б.Кенжебаев Рабғузи қиссаларын тақырып пен мазмҰнына және иеясына қарай 3-топқа жiктейдi.""

1.       Æåð, ê¼ê, àäàìçàò, õàéóàíàò, æûíøàéòàí, ïåðiøòå, àäàì àòà, îò,  òîïûðàқ æàéëû ò¾ñiíiê;

2.       ¦улие-әмбелер, пайғамбарлар және сол ардың өмiрбаянын iс-әрекеттерi туралы қиссалар және ертегi аңыздар;

3.       Шежiре мҰсылман жылы есебiнiң қажылардың алғашқы 10 жыл iшiнде болған тарихи оқиғалар. Кұнтiзбелiк – жыл, айаттары, назым өлеңдерi.

Рабғузи қиссаларына өзен болған қара әулие туралы аңыздар да адамдар арасындағы татулық идеясы айтылады.

М.Рабғузидiң "Қисса сул-әнбия" кiтабының профессор Б.Кенжебаев, Н.Келiмбетов, Қ.Сұйiншалиев зерттеп ғылыми мақалалар жазды. Ғалым К.Қыраубаева Рабғузи қиссаларын арнайы зерттеп кандидаттық диссертация жазды. Рабғузидiң шығармаларын Н.Сағындықов қазақшаға аударып қол жазбаның транскрипсиясын жасады.

 

 

Қадырғали Жалайыр  (1530-1605)

 

Қàäûðғàëè Қàñûì½ëû – Õ²I ғàñûðäà òàçà қàçàқ òiëiíäå òàðèõè åºáåê æàçғàí ғàëûì, àíà òiëiìiçäåãi æàçáà øûғàðìàëàðäûº áàñòàóøûñû.

Қàäûðғàëè ¼çi òóðàëû ¼òå àç ì´ëiìåò қàëäûðғàí² ¯ç ´êåñi Қàñûí áåê, àòàñû Òåìøiê áàòûð қàçàқ õàíäàðûíûº îðäàñûíà æàқûí æ¾ðiï, ñîëàðғà қûçìåò åòêåí àäàìäàð.

Қàäûðғàëè õàííûº қàðàøûñû (àқûíøûñû, êåºåñøiñi) ðåòiíäå қûçìåò àòқàðғàí. Îë "Øåæiðåëåð æèíàғûíäà": - Менiң аталарым Ораз-Мұхаммед сҰлтанның аталарына қызмет еттi. Мен өзiм Ораз – Мұхаммедтiң атасы  Ондан сҰлтанға қызмет еттiм, одан соң Ораз-Мұхаммедтiң қасында болдым, - деп жазды. Қадырғали Жалайыр өзiнiң атақты "шежiрелер жинағын" Ораз-Мұхаммедтiң жанында жұрiп жазды. Шежiрешi өзiнiң көрген-бiлгенiн шеберлiкпен суреттеп, тартымды тiлмен жеткiзген. "Шежiрелер жинағы" 1997 жылы жеке кiтап болып шықты.

Жалайыр тайпасынан шыққан орта ғасырлық ғҰламалардың тағы бiреуi, әрi бiрегей-Қадырғали Жалайыри. Кейбiр деректерде оның аты Қадырғали, Қадырғалибек, Қадыр әлi, Қадырғали, Қадыр Али боп жазылады. Бiрақ жалайыр тайпасының перзентi екендiгiн бiлдiретiн Жалайыри атты ныспасы өзгерiске Ұшырамаған.

Бiзге жеткен деректерден Қадырғалидың әкесiнiң аты да бiрде Қасым, ал ендi бiрде Хасым, тiптi кейде Қасын, Көмiмбек болып та жазылып жұргенiн байқаймыз. Оның ұстiне қолжазбасы қазаннан табылғандықтан, немесе оның Рязань маңындағы Қасым қаласында тҰрғандығынан ба, әйтеуiр ғалымды өздерiне жақындатқысы келген татар ғалымдары көп ретте бабамыздың Жалайыр тайпасынан шыққандығын бiлдiретiн Жалайыр атты ныспысын көрсете де бермейдi.

Қыдырғали ана тiлiмен қатар араб, парсы тiлдерiн жетiк игерiп, Шығыстың классикалық озық әдебиетi мен мәдениетiн, ғылымын терең бiлген … "Мен дұние жұзiндегi неше тұрлi мемлекеттердi аралаған әдiл ұнiм, нақыл сөзге қанық көптеген кiтаптар оқыған адамын" деп жазды ол "жылнамалар жинағында". Қадырғалидiң ғҰлама ғалымдығы мен даналығын бағалаған көшiм хан оны өзiнiң ақылғой кеңесшiсi еткен.

Қадырғали аласапыран кезеңде өмiр сұрдi. Орта Азияда қазақ пен өзбек топтары Мәуераннаїрге бiр жола иелiк ету ұшiн соғыстар жұргiзiп, текетiреске тұсiп, жатты. Батыс Сiбiрдi мекен еткен түркі тайпалары да тыныш өмiр сұре қойған жоқ. Сiбiрдiң бай өлкесi ежелден жатжерлiктердi қызықтырып келе жанқандықтан, Ресей отаршылары оқтын-оқтын басбҰзарлар мен қылмыс жасап қашып жұрген, ештеңеден де тайынбайтын қазақтар мен тұлi қанiшерлерден қосындар жасақтап, Сiбiрге қарай аттандырып отырды. Олар бiлектiң кұшi, найзаның Ұшы ғана емес, өзара алауыздықтан арылмаған түркі тайпаларының өсал тҰстарын да оңай пайдалана алды. Сiбiрге бiрте-бiрте iшкерiлей ене бердi.

Қàäûðғàëè қàçiðãi Ðÿçàíü æåðiíäå îðíàëàñқàí àðàëûқ ìåìëåêåò Қàñûì õàíäûғûíäà ò½ðғàí êåçäå ¼çiíiº àòàқòû åºáåãi "Æàëøàòòàóàðèõòû" ("Æûëíàìàëàð æèíàғû") òóûíäàòòû. Îë îíû 1602 æûëû àÿқòàғàí. Õ²II-ғàñûð áîéûíäà ä¾íèåãå êåëãåí îñûíäàé àñûë ì½ðà ñîқûðà áåëãiëi òàòàð çèÿëûñû Èáðà¿èì Õàëôèííiº (1778-1829) êiòàïòàðû ìåí қîëæàçáàëàðû àðàñûíàí òûáëғàí. Êåéií îë қàçàí óíèâåðñèòåòiíiº қîëæàçáà қîðûíà ò¾ñêåíiìåí, îñû îқó îðíûíäàғû øûғûñòàíó ôàêóëüòåòi Ñàíêò-Ïåòåðáóðãêå қîíûñ àóäàðóûíà áàéëàíûñòû "Æàøèғ àò-òàóàðèõ" òà ¼çãå ä¾íèåëåðìåí áiðãå ñîíäà æ¼íåëòiëåäi.

Ñîíûìåí, "Æûëíàìàëàð æèíàғûíûº " áiçäiº çàìàíûìûçғà øàìàíû ғàíà àéûðìàøûëûқòàðû áàð åêi í½ñқàñû æåòêåí. Áiðiíøiñi, æîғàðûäà àéòûëғàíäàé, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãòå áîëñà, ñîºûíàí òàáûëғàí òàғû áið í½ñқàñû қàçið Қàçàíäà ñàқòàóøû. Îñû Қàçàí í½ñқàñûíûº ê¼øiðìåñií ìåí 1980 æûëäàðäûº áàñûíäà òàðèõøû ¯çáåê´ëi Æ´íiáåêîâòåí àëғàí åäiì.

Қàäûðғàëè Æàëàéûðè "Æûëíàìàäà"Øûғûñ åëäåðiíå, îíûº øàõàðëàðûíà øîëó æàñàï, қàçàқ ñàõàðàñûí ìåêåíäåãåí Æàëàéûð, Àðғûí, Қûïøàқ, Қàºëû, Íàéìàí, Қîºûðàò, Êåðåéiò, Àëøûí ñåêiëäi ò.á. ò¾ðêi òàéïàëàðûíà àíûқòàìà áåðåäi … Қàçàқ õàíäàðûíûº ¼ìiðáàÿíûíà òîқòàëàäû. Îë қàçàқ æåði, îíûº қàëàëàðû, ò.á. æàéëû àñà қ½íäû òàðèõè äåðåêòåð қàëäûðäû. Øåæiðå êiòàïòûº ´ñiðåñå ÕIII-Õ²I ғàñûðëàð àðàëûғûíäà қàçàқ æåðiíäåãi îқèғàëàðғà àðíàëғàí á¼ëiìiíiº ғûëûìè ìàºûçû åðåêøå. ̽íäà Õ²I ғàñûðäûº áàñûíàí áåðãi қàçàқ õàíäûқòàðûíûº iøêi-ñûðòқû æàғäàéû, қàçàқ òàéïàëàðûíûº õàëûқ áîëûï қàëûïòàñóû, îíûº õàëûқ àðàëûқ ò.á. æàéëàðû, қàçàқ õàíäàðûíûº ñàÿñè-´ëåóìåòòiê æàғäàéëàðû, қàçàқñòàíäà ðóëûқ ïàòðèàðõàëäûқ - шонжарлық қатынастардың қалыптасуы, хан төңiрегiндегi султандар мен қарашалар, бектер мен хафиздер т.б. әлеуметтiк топтар жайында аса қҰнды тарихи деректер мол. Шежiреде Қазақстанның ежелгi және орта ғасыр тарихынан өте бай мағлҰматтар көр.

Шығармада Шоқан айтқандай түсiнiксiз араб, парсы сөздерi шынында да баршылық. Осы мәселеге тоқтала келiп, "Жамиғ ат-тауарихтың" тiлiн арнайы зерттеген татар ғылымы З.А.Хисалиева: "араб-парсыдан алынған сөздер дастан лексикасының 41 процентiн қҰрайды" деген қорытындыға келген.

Оған сенуге болады. Їйткенi шығармада араб-парсы сөздерiнiң сонша процент болуы заңды да. Себебi Қадырғали Жалайыри өмiр сұрген ХІI-ХІII ғасырларда араб, парсы тiлдерiнiң түркі дұниесiндегi ықпалы әлi сақтлған –ды.

¦йтсе де, "Жылнàманы" оқыған адам шығарма тiлiнiң өзге түркі халықтарына қарағанда, қазақ тiлiне өте жақын екендiгiн байқайды. Сол себептi бҰл дұниенi ескi қазақ тiлiнiң алғашқы жазба ескерткiштерiнiң бiрi, әрi бiргейi деп қабылдағанымыз жөн шығар. 

 

 

Îðõîí-Åíèñåé

 

Îðõîí-Åíèñåé åñêåðòêiøòåði æ½ðòøûëûққà Õ²II ғàñûðäûº åêiíøi æàðòûñûíàí áñòàï áåëãiëi áîëñà äà, ÕIÕ ғàñûðäûº ñîºûíà äåéií îëàðìåí åøêiì àðíàéû ø½ғûëäàíáàäû. Æàçá åñêiðòêåøòåði ñîë қ½ïèÿ қàëïûíäà қàëà áåðäi.

Îðõîí Åíèñåé ¼çåíäåði áîéûíàí òàáûëғàí åñêåðòêiøòåð ²I-²III ғàñûðëàðäàû ò¾ðêi òàéïàëàðûíûº ñîë êåçäåãi қîғàìäûқ қ½ðûëûñû, ê¾í ê¼ðiñi, ì´äåíèåòi ìåí òiëi æ¼íiíäå ìîë äåðåêòåð áåðåòií қ½íäû ìàòåðèàëäàð.

Åñêåðòêiøòåãi áåëãiñiç æàçóғà àëғàø ðåò 꼺ië á¼ëiï, îíûº ñûðûí àøóғà ´ðêåò æàñàғàí øåòåë ғàëûìäàðûíàí Á.Áàëüåð 1729 æûëû ì½íû åñêi êåëüò ê¼íå ãîïòàð æàçóû äåï ½éғàðûï, ìîíғîëäàð ìåí қàëìàқòàð á½ðûí ½éғûðëàð àðқûëû ñîғäû æàçóûí қàáûëäàғàíûí äà åñêåðìåäi. Êåéiíãi áið åºáåãiíäå (1857 æûëû) á½ë æàçóëàðäû ñëîâÿí æàçóëàðûíà æàòқûçûï, òiïòi қàòåëåñòi. Ñîë ä´óiðäåãi ê¼ðíåêòi ғàëûìäàðäûº áiði À.Ðåìîçå 1822 æûëû қ½ïèÿ æàçóëàðäû èíäîãîò ½ðïàқòàðûíûº æàçóû áîëóû ì¾ìêií äåãåí æîðàìàë æàñäû.

ʼíå ò¾ðêi æàçá åñêåðòêiøòåði ò¾ðêîëîãèÿëûқ ´äåáèåòòåðäå íåãiçiíåí ¾ø òîïқà á¼ëåäi. Îëàð Åíèñåé åñêåðòêiøòåði. Á½ғàí Åíèñåé ¼çåíiíiº æîғàðû ñàғàñû ìåí Òóâ ßêóòèÿ Ìîíғîëèÿ æåðëåðiíåí òàáûëғàí ê¼ïòåãåí åñêåðòêiøòåð æàòàäû. Òàëàñ åñêåðòêiøòåði Òàëàñ åñêåðòêiøòåðiíiº òàáûëóû (1896-1898) қàçiðãi Æàìáûë óåçiíiº ´êiìi, Òàëàñ æàçóëàðûí òàáóøûëàðäûº áiði-Â.À.Êàëëàóûðäûº åñiìiìåí áàéëàíûñòû. Îðõîí åñêåðòêiøòåði. Á½ғàí ²II ғàñûðäûº ñîºû ìåí ²II ғàñûðäûº áàñ êåçiíäåãi Қ½òëûғ қàғàí, Áiëãå қàғàí, ʾëòåãií, Òîûê¼ê, ʾë-×îð, Ìîéûí-×îð ñèÿқòû iði åêåðòêiøòåð ìåí îí øàқòû ìàéäà åñêåðòêiøòåð æàòàäû.  Àëòàéäàғû Ò¾ðê қàғàíàòû êåçåºiíåí қàëғàí òàðèõè-ì´äåíè åñêåðòêiøòåðäiº áiði-Îðõîí æàçáàëàðû. Áiçäiº ä´óiðiìiçãå ²I ғàñûðäàí æåòêåí á½ë æ´äiãåðëåðäi Ã.Ñïàññêèé çåðòòåï, 1889 æûëû îðûñ ғàëûìû Í.Ì.ßäðèíöåâ Ìîíғîëèÿ æåðiíåí æàºà í½ñқàñû òàóûï, ғûëûìè îðàëûìғà åíäiðåäi. Îíû áåëãiëi Äàíèÿ ғàëûìû Â.Òîìñåí îқûï, 1893 æûëû íåìiñ òiëiíå àóäàðäû. Àóäàðìà 1895 æûëû æàðûқ ê¼ðãåí. Àêàäåìèê Â.Â.Ðàäëîâ áàñқàðғàí Ðîññèÿ àðõåîëîãèÿëûқ ýêïåäèöèÿñû 1894 æûëû á½ë æàçáà åñêåðòêiøòåðäi îðûñ òiëiíå àóäàðûï, 1894-1897 æûëäàðû æàðèÿëàíäû. Àëàéäà, Îðõîí æàçáàëàðûí ä´ë ´ði òîëûқ àóäàðғàí Ìîãèëîí æûëíàìàñû, Ìîéûí, Øîðà, ʾëøîðà, Îíãèí, Õîéòå, Òàìèð, Ìàëèêå, Èõå, ÀÑõåò, қûðғûç æåðiíåí òàáûëғàí Ñàóìà Òàðèì, Èëòàíè, ²øìåíò Ñ.Å.Ìàëîâ Ìîéûí Øîðà Åñêåðòêiøiíiº òiëií ½éғûð æàçóû æåïòi7 Îë 734 æûëû òàққà îòûðғàíå ½éғûð õàíû Ïàéëîíûº áàëàñû åäi. Áið àòû-Қàëëèғ õàí, ¼çi ñîғûñòà ìåðò áîëғàí. Îë çàìàíäà қàðë½қ, áàñèìèë, õ½í, áàéûðêó, òîíãðà, èøғó, á½ғi, êèáè òàéïëàðû ½éғûðғà, òàðà, êåäåí òàéïàëàðû. Ñiáiðäåãi Ò½òûқ õàíғà қàðàï åäi. Ìîéûí Øîðà æàçóûíäà қûïøàқ òiëiíiº äå içi áàð. Îíûº ä´ëåëäåði áàðñ, áóñ (ñó), ñàқûíìàñ, òûëқûñûí, òàñû, ñûқà, ñîғäàқ ñèÿқòû îðòàқ ñ¼çäåð. ʾëøîðà Áåñáàëàқ ñîғûñûíãäà Ìîãèëîí æàғûíäà áîëûï, òàáғàø, ½éғûð, қàðë½қòàðғà қàðñû ñîғàäû. "Øîðà" ìîíғîë ñ¼çäi.

Ñ.Å. Ìàëîâ æîғàðûäà àòàëғàí åºáåãiíäå Áåñ áàëàқ-756-757 æûëäàðû Қûòàé åëi ñàëғàí äåéäi. Îë Қûòàé \äûº қàðàìàғûíà 734 æûëû ¼òêåí åäi. Á½ë æàçóëàðäûº äèàëåêòiñií ´ëi äå àíûқòàé ò¾ñêåí æ¼í. Iøiíäåãi Ò¾ðiê қàғàíàòûíà òiêåëåé қàòûñû áàð æàçáàëàð. ʾëòåãií Ìîãèëîííûº ¾ëêåí æàçóû æ´íå Òîíûê¼ê æûëíàìàñû áîëûï ñàíàëàäû. Àëғàøқû åêåói Ìîíғîëèÿ æåðiíäåãi Êîøî-Öàéäåì ¼çåíi, ñîºғûñû Ñåëåóãi æàғàëàóûíàí òàáûëғàí ʾëòåãií åñêåðòêiøi Êîøî-Öàéäåì ò¼áåñiíiº êåº æàçûғûíà ñàëûíғàí Í.ßäðåíöåâòiº ê¼ðñåòóiíøå áèiãi 3 ìåòð 45 ñì, åíi-177 ñì, қàëûºäûғû 48 ñì. Åñêåðòêiø ì´ðì´ð òàñқà æàçûëғàí. Ò¼ìåíäåãi ñóғà áàðàð æîëäûº åêi æàғûíàí 72 áàëáàë òàñ îðòàíûëғàí. Òàñ қîðíûº ñûðòқû áîñàғàñûíäà. Òàñ қîðàíûº ñûðòқû áîñàғàñûíäà åêi àðûñòàí, iøêi æàғûíäà åêi қîéäûº òàñ ì¾ñií áîëғàí. ʾëòåãií ìàçàðûíûº iøiíäå æûëàí, àº, àäàì ñóðåòòåði, ʾëòåãiííiº ¼çi æ´íå çàéûáûíûº ì¾ñiíi áàð.

Îðõîí æàçáàëàðûíûº àëüôàâèòií Í.À.Àðèñòîâ ïåí Í.Ò.Ìàëëèöêèi òàìғàäàí øûққàí äåñå, ñîºғû êåçäåði ê¼ïòåãåí çåðòòåóøiëåð ñîëàðäûº iøiíäå Â.À.Ëèâèöèö, Ñ.Ã.Êëÿøòîðíûé, Â.Òîìñåí içiìåí àðàìåé àëôàâèòiíåí àëûíғàí äåãåí îéғà îðàëàäû. Îðõîí æàçáàëàðû òóðàëû Äèèâàåâ ò çåðòòåóëåð æ¾ðãiçãåí. Á½ë ò½ñòà áiçãå Îðõîí æàçóëàðûíûº òàðèõè-´äåáè ìàçì½íû қàæåòiðåê. Ñîë ñåáåïòi á½ë æàçáàëàðäû çåðòòåãåíäå, ғûëûìè òàëäàó êiøi åìåñ, ¾ëêåí-æàçóäàí áàñòàëғàíû æ¼í. ¯éòêåíi, 716 æûëғû Қàïàғàí õàíäû ¼ëòiðó îқèғàñûíûº æàçóäàí ò¾ñiï қàëғàíûíà қàðàìàñòàí Ìîãèëîí æûëíàìàñûíäà Ò¾ðiê қàғàíàòûíûº ñîºғû òàðèõû òîëûғûðàқ áàÿíäàëғàí. Á½ë æåðäå áç Қàïàғàí õàí қûðғûíû íåäåí áîëäû? Øàä (òåëåñ) æ´íå òàðõàíäàð àðàñûíäàғû áèëiê àëàñ қàíäàé ê¾éäå áîëғàí? Ìîãèëîí ìåí ʾëòåãií íå ñåáåïòi ê¼øïåëi ò¾ðêi òàéïàëàðûìåí ê¼áiðåê æàóëàñòû äåãåí ì´ñåëåëåðãå æàºàøà ò¾ñiíiê áåðóãå ê¾ø ñàëäûқ. Áiç ì´ñåëåãå ´äåáè-òàðèõè içäå êåëóäi îðûíäû ñàíàäûқ. Àëғàøқû åêi æàçó Ìîãèëîííûº íåìåðåñi Èîëëûғ Òåãiííiº қîëûíàí ¼òêåí.

²ëêåí æàçó. Á½ë åñêåðòêiø Ìîãèëîí òàðèõûíà (683-734) àðíàëғàí æûëíàìàëûқ ýïèòàôèÿ. Îíû Ìîãèëîííûº íåìåðåñi Èîëëûғ Òåãií Îðíàòқàí. Ìîãèëîí Ò¾ðê қàғàíàòûíûº åº ñîºғû áèëåóøiñi (716-734) áîëғаí àäàì.


«Ежелгі дәуір әдебиеті» пәнінен емтихан сұрақтары

 

  1. Көне түркі әдебиеті (VI-IX ғғ.)
  2. Орхон жазба ескерткіштері және Түрік қағанатындағы тарихи шындық.
  3. "Күлтегін", "Білге қаған" және "Тоныкөк" жырларындағы көркемдегіш құралдар.
  4. "Күлтегін" жыры мен қазақ эпосының арасындағы байланыс.
  5. "Күлтегін" жырының сюжеттік құрылысы.
  6. Орхон ескерткіштерінің мәні.
  7. «Қорқыт ата кітабының» көркемдік ерекшеліктері.
  8. Қорқыт ата туралы ақиқат пен аңыз.
  9. Қорқыт ата - ҮІІІ ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға, аңызға айналған күйші-сазгер, мәшһүр жырау, кемеңгер философ.
  10. Қорқыт ата адамзат баласына өлмейтін өмір, мәңгілік тіршілік іздеуші аңыз кейіпкері.
  11. «Қорқыт ата кітабы»- оғыз-қыпшақ әдеби ескерткіші.
  12. "Қорқыт ата кітабы» - бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ тарихи мұра.
  13. Қорқыт атаның өсиеттері, ғибрат сөздері, мақал-мәтелдері.
  14. "Оғыз-наме" - түркі тектес халықтардың шежіресі туралы эпостық шығарма.
  15. "Оғыз-наме" эпосының сюжеттік желісіне тән ерекшеліктер.
  16. Оғыз-наме" эпосының жанры, композициясы.
  17. "Оғыз-қаған" эпосы мен "Қобыланды батыр" жырындағы ұқсас көріністер.
  18. Әбу-Насыр әл-Фараби /толық аты-жөні: Мұхаммед ибн ұзлағ Тархани Әбу-Насыр әл-Фараби/ - дүние жүзілік ғылым мен мәдениеттің Аристотельден кейінгі екінші ұстазы.
  19. Әбу-Насыр әл-Фараби - әмбебап ғалым.
  20. Әбу-Насыр әл-Фараби - әдебиет зерттеушісі, ақын.
  21. Әл-Фараби - әдебиет теориясын зерттеуші:
  22. Әл-Фараби мұрасын зерттеуші қазақ ғалымдары.
  23. Қарахан әулеті билік жүргізген тұстағы /Х-ХП-ғасырлар/ қоғамдық әлеуметтік жағдай.
  24. Қазіргі Қазақстан жерінде XI ғасырда Қыпшақ мемлекеттік бірлестігінің өмірге келуі
  25. Махмұд Қашғари /XI ғасыр/ - ұлы филолог, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым, саяхатшы.
  26. "Диуани лұғат ат-түрік" - түрікше-арабша түсіндірме сөздік.
  27. "Диуани лұғат ат-түрік" -  қазіргі түркі тілді   халықтардың бәріне ортақ мұра..
  28. М.Қашғаридің "Диуани лұғат ат-түрік" еңбегінің көркемдік ерекшеліктері.
  29. Жүсіп Хас Хажиб Баласағұн - XI ғасырдың аса көрнекті ақыны, данышпан-ойшылы, ғалымы, белгілі қоғам кайраткері.     
  30. Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастанының негізгі идеясы
  31. Жүсіп Баласағұнның "Құтты білігі" - дидактикалық дастан.
  32. Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастанының негізгі сюжеттік желісі
  33. Жүсіп Баласағұнның "Құгты білік" дастанының тәрбиелік мәні.
  34. Ахмед Иүгінеки – XII ғасырда Қарахан мемлекеті түркілеріне . мәшһүр болған атақты ақын.
  35. Ахмед Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» – дидактикалық сарында жазылған шығарма.
  36. Ахмед Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» дастанының композициялық құрылысы, идеялық мазмұны.
  37. Ахмед Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» дастаны – қоғамдағы моральдық ұғымдар мен мінез-құлық нормаларын жыр еткен жинақ.
  38. Қожа Ахмет Иассауи – сопылық әдебиеттің ірі өкілі, әйгілі ақын, есімі ислам әлеміне мәшһүр болған ойшыл қайраткер.
  39. Қожа Ахмет Иассауидің «Диуани хикматы» – түркі халықтарының XII ғасырдан сақталған әдеби ескерткіш.
  40. Қожа Ахмет Иассауидің «Диуани хикматы» – исламның дін-шариғат жолдарын дидактикалық мазмұнда поэзия тілімен бейнелеген жыр жинағы.
  41. Қожа Ахмет Иассауидің «Диуани хикматының» тақырыбы мен идеясы.
  42. «Диуани хикматтағы» сопылық ағымның философиялық ой-пікірлері.
  43. Сүлеймен Бақырғани – сопылық сарындағы хикмат жырларымен есімі мәшһүр ақын.
  44. Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет (ХІІІ-ХҮ ғасырлар)
  45. Алтын Орда дәуіріндегі әдебиеттің тілі.
  46. Алтын Орда дәуірі әдебиетінің көрнекті өкілдері.
  47. Алтын Орда дәуірі әдебиетінің бізге жеткен үлгілері.
  48. "Насреддин Рабғузи - Алтын Орда дәуірі әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі.
  49. "Рабғұзи қиссаларынның" тақырыбы мен мәні.
  50. "Кодекс Куманикус" - қыпшақ тілінің сөздігі, қыпшақ тілі туралы жинақ..
  51. Хорезмидің "Мұхаббат-наме" дастаны - Алтын Орда дәуірі әдебиетінің ең көрнекті үлгісі.
  52. Хорезмидің "Мұхаббат-наме" дастанының көріктеу құралдары, өлең құрылысы, тілі.
  53. "Мұхаббат-наме" дастанындағы өмір шындығы.
  54. Құтбтың "Хұсрау-Шырын" дастанының тақырыбы мен мәні.
  55. Құтбтың  "Хұсрау-Шырын" дастанының қазақтың лиро-эпостық жырларымен сарындастығы.
  56. Сайф Сараи - Алтын Орда әдебиетінің ХІҮ ғасырдағы аса көрнекті өкілі. 
  57. С.Сараи - лирик және эпик ақын, аудармашы.
  58. С.Сараидің "Гулистан бит-түркиі" - прозамен жазылған қыпшақ тіліндегі көркем шығарма.
  59. Дүрбектің "Жүсіп-Зылиха " дастанының тақырыбы мен мәні.
  60. Дүрбектің "Жүсіп-Зылиха" дастанының идеясы.
  61. Әбілғазының "Шежіре-и түрк"('Түркі шежіресі") шығармасының тарихи маңызы.
  62. Қадырғали Жалайыридің  "Жами-ат тауарих"("Шежірелер жинағы") шығармасының тақырыбы мен мәні.
  63. Қадырғали Жалайыридің  "Шежірелер жинағының" тілі мен 

     тарихи мәні.

  1. Мұхаммед Хайдар Дулати - өз дәуірінің ғұлама-ғалымы, тарихшысы.
  2.  Мұхаммед Хайдар Дулати - сөз зергері, ақын, қоғам қайраткері.
  3. Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" шығармасы –  ХҮ-ХҮІ ғасырлар шежіресі.
  4. Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди " шығармасының зерттеуші, аудармашылары.
  5. Захириддин Мұхаммед Бабыр  - көрнекті мемлекет қайраткері, даңқты қолбасшы.
  6.  Захириддин Мұхаммед Бабыр - дарынды лирик ақын, белгілі жазушы, атақты тарихшы-ғалым.
  7. "Бабыр-наменің" идеялық мазмұны, тарихы, әдеби мәні, тілі.